T R A K T   K R Ó L E W S K I
Ulica Krakowskie Przedmieście
Ulica Nowy Świat
Plac Trzech Krzyży
Aleje Ujazdowskie


ULICA KRAKOWSKIE PRZEDMIEŚCIE biegnie od ul. Nowy Świat do pl. Zamkowego. Dawniej była to droga idaca od bramy Krakowskiej w kierunku Ujazdowa, a dalej Czerska. Do końca XV wieku nazywano ją Czerskim Przedmieściem, a po wybudowaniu kościoła św. Anny i klasztoru bernardynów - Bernardyńskim Przedmieściem. Obecna nazwa nadana została ok. połowy XVI wieku. W XVII i XVIII wieku przy ulicy Krakowskie Przedmieście wzniesiono wiele reprezentacyjnych pałaców, kościołów i kamienic mieszczańskich.

- Kamienica nr 1 została wzniesiona około połowy XIX wieku. Została zniszczona w czasie II wojny światowej. Po wojnie, w latach 1948-49, odbudowano ją wg projektu Mieczysława Kuzmy, obniżając o jedno piętro. Obecnie kamienica należy do Uniwersytetu Warszawskiego.

- Pomnik Mikołaja Kopernika stoi przed pałacem Staszica. Jest dziełem wybitnego rzeźbiarza Bertela Thorvaldsena. Ustawiono go w 1830 roku.

- Zespół klasztorny pomisjonarski i kościół parafialny Znalezienia św. Krzyża, OO. Misjonarzy (nr 3). Już w 1510 roku istniała tu drewniana kaplica pod wezwaniem św. Krzyża. Kamień węgielny pod obecną budowlę położono w 1679 roku. W latach 1682-96 budowę prowadził Józef Szymon Bellotti. Prace przy dokończeniu fasady i wież od 1727 roku prowadził Józef Fontana, następnie jego syn Jakub Fontana. Figury św. Piotra i Pawła w niszach fasady i inne elementy rzeźbiarskie wykonał Jan Jerzy Plersch. W 1850 roku przed kościołem ustawiono figurę Pana Jezusa dźwigającego krzyż dłuta Andrzeja Pruszyńskiego, którą w 1898 roku zastąpiono odlewem brązowym. W czasie Powstania Warszawskiego kościół został bardzo poważnie uszkodzony. Zaraz po wojnie zaczęto odbudowę kościoła. Kościół dolny, do którego prowadzi długi korytarz pod nawą główną, mieści się pod prezbiterium i transeptem. Filary podtrzymujące sklepienie krzyżowe wydzielają w każdym ramieniu po trzy nawy. Kościół górny jest na planie krzyża łacińskiego, z wydłużonym, prosto zamkniętym prezbiterium. Do nawy głównej przylegają z obu stron rzędy kaplic. We wnętrzu znajdują się ołtarze projektu Tylmana z Gameren i Karola Baja.

- Pałac Czapskich (nr 5). W pierwszej połowie XVII wieku stał na tym miejscu drewniany dwór Aleksandra Ludwika Radziwiłła, marszałka wielkiego litewskiego. Po śmierci właściciela, w 1654 roku, posiadłość odziedziczył jego syn Michał Kazimierz, podkanclerz i hetman polny litewski. W 1681 roku majątek wykupił Michał Radziejowski, biskup warmiński, od 1686 roku kardynał, a od 1687 roku arcybiskup gnieźnieński. Prawdopodobnie budowę murowanej siedziby zlecił Radziejowski Tylmanowi z Gameren. Pałac stanął przed 1705 rokiem.
Spadkobiercą arcybiskupa był Michał Prażmowski, który sprzedał pałac Adamowi Sieniawskiemu w 1712 roku. Hetman wielki koronny przebudował siedzibę w latach 1717-1721. Prace zlecił trzem wybitnym architektom: Augustynowi Locci, Karolowi Bayowi i Kacprowi Bażance. Pałac uzyskał ryzality pośrodku elewacji frontowej i ogrodowej oraz narożne pawilony. Kolejnymi właścicielami pałacu byli Czartoryscy, którzy w 1732 roku sprzedali go bankierowi Piotrowi de Riacour. W 1736 roku siedziba stała się własnością Jana Ansgarego Czapskiego, wojewody chełmińskiego, później podskarbiego wielkiego koronnego. W latach 1743-1744 przy dekoracjach pałacu pracowali włoscy rzeźbiarze Antonio Caspar i Samuele Contessa.
Kolejna faza prac przypadła na lata 1752-1765, wtedy też pałac otrzymał późnobarokowy wystrój, który zachował się do dziś. Około 1790 roku od strony Krakowskiego Przedmieścia wzniesiono dwie klasycystyczne trzypiętrowe oficyny wg projektu Jana Chrystiana Kamsetzera. Miały one charakter kamienic czynszowych.
Po śmierci kolejnego właściciela Stanisława Małachowskiego, pałac w 1808 roku stał się własnością księżniczki Marii Urszuli Radziwiłłówny, żony generała Wincentego Krasińskiego. W 1826 roku mieszkanie w lewej oficynie od strony Krakowskiego Przedmieścia wynajęła rodzina Chopinów (salon ich mieszkania udostępniony jest zwiedzającym).
W latach 1851-1852 Henryk Marconi rozbudował pawilony frontowe pałacu, nadał im późnobarokowy charakter.
W drugiej połowie lat sześćdziesiątych XIX wieku przebito ulicę Berga (dziś Traugutta), dlatego też w 1867 roku nadbudowano od tej strony korpus główny pałacu zrównując go z narożnymi pawilonami. Około 1890 roku oficyny pałacowe przebudował Julian Antkiewicz, natomiast wnętrza pałacu opracowali Jan Heurich starszy i Stefan Szyller.
Od 1909 roku do 1945 właścicielem pałacu był hrabia Raczyński.
Po wojnie zrujnowany pałac przekazano Akademii Sztuk Pięknych, której służy do dziś. Odbudowę przeprowadzono wg projektu Stefana Brukalskiego, który pragnął przywrócić pałacowi wygląd zewnętrzny z połowy XVIII wieku.

- Dom Grodzickiego (nr 7). Neorenesansowy budynek został wzniesiony w latach 1851-52 przez Henryka Marconiego dla Józefa Grodzickiego. Następnie był własnością Michaliny z Radziwiłłów Rzyszczewskiej i Ludwiki Czartoryskiej. W czasie II wojny światowej uległ zniszczeniu. W 1950 roku odbudowano go pod kierunkiem Bohdana Pniewskiego. Od północy dodano nową elewację szczytową.

- Zespół kamienic mieszczańskich (nr 8-14). Kamienice uległy zniszczeniu w czasie II wojny światowej i następnie zostały odbudowane w latach 1945-50 w formach nawiązujących do architektury klasycystycznej.

- Dom Funduszu Kwaterunku Wojskowego, nazywany "Domem bez kantów" (nr 11). Wzniesiony został w latach 1932-34 wg projektu Czesława Przybylskiego. Autorem jego konstrukcji jest wybitny inżynier Stefan Bryła.

- Hotel Europejski (nr 13) to pierwszy nowoczesny hotel stolicy. Noerenesansowy gmach wznoszony był etapami: w latach 1855-57 zrealizowano część gmachu od strony ul. Ossolińskich, placu Piłsudskiego i ul. Bagińskiego, w okresie od 1857 do 1959 roku narożnik od Krakowskiego Przedmieścia i ul. Bagińskiego, w latach 1857-77 dokończono budowę. W 1907 roku i latach 1920-30 modernizowano go. Został zniszczony w czasie II wojny światowej i odbudowany w latach 19949-51 pod kierunkiem Bohdana Pniewskiego. Przeznaczono go na siedzibę Akademii Wojskowej. W latach 1957-62 ponownie został adaptowany na hotel.

- Pałac Potockich (Czartoryskich) (nr 15). Około 1760 roku Czartoryscy zdecydowali się przebudować istniejący na tym miejscu dwór Ernesta Denhoffa, którego autorem przypuszczalnie był Józef Piola. Siedzibę rozbudowano i dano jej nową szatę w duchu późnego baroku i rokoka. Efekt przebudowy możemy oglądać na bordiurze znanego planu Warszawy, gdzie umieścił go francuski architekt Pierre Ricaud de Tirregaile. Wybudowano skrzydła boczne, które ujmowały dziedziniec honorowy. W latach 1765-1766 wzniesiono od strony Krakowskiego Przedmieścia rokokową kordegardę, której autorem może być Efraim Szreger. W pracach przy przebudowie pałacu wzięli udział między innymi znani rzeźbiarze: Samuele Contessa, Jan Chryzostom Redler i Sebastian Zeisel. W 1782 roku właścicielką pałacu została Izabella z Czartoryskich Lubomirska. Poleciła ona przebudować część pomieszczeń w duchu klasycyzmu, wg projektów Szymona Bogumiła Zuga. W latach 1790-1791 przy dekorowaniu wnętrz pracował znany architekt Jan Chrystian Kamsetzer i malarz Antonio Tombari.
Najprawdopodobniej to Zug przebudował fasadę korpusu głównego w duchu umiarkowanego klasycyzmu. Dodał on także kolumnowy portyk, podtrzymujący taras pierwszego piętra, przed ryzalitem środkowym. Zmiany te wprowadzono około 1790 roku.
W 1831 roku jedynym właścicielem pałacu stał się Aleksander Potocki. Przeznaczył on dla siebie apartament na pierwszym piętrze korpusu głównego, zaś resztę pomieszczeń przeznaczył do wynajęcia. Z wolna jedna z najwspanialszych siedzib magnackich zmieniała się w kamienicę dochodową. W skrzydle od ulicy Ossolińskich urządzono sklepy, a w pawilonie na rogu Czystej i Krakowskiego Przedmieścia mieściła się znana księgarnia Gebethnera i Wolfa. Dziedziniec pałacowy wydzierżawiono Gracjanowi Ungerowi, pod budowę pawilonu przeznaczonego na wystawy artystyczne. Autorem pawilonu, wzniesionego w 1881 roku, był Leandro Marconi.
W 1886 roku pałac kupił hrabia Józef Potocki z Antonin. W 1896 roku przystąpiono do gruntownej restauracji budynku. Restauracją kierował Władysław Marconi. Zburzono pawilon wystawienniczy, bramy po obu stronach kordegardy wyposażono w kraty, wykonane wg rysunków Leandra Marconiego.
W 1944 roku pałac spalili Niemcy. W 1946 roku projekt odbudowy wykonał Zygmunt Stępiński pod kierunkiem Jana Zachwatowicza.
Dziś pałac jest siedzibą Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego.

- Dom pod "Messalką" (nr 16/18) wzniesiony został w 1910 roku wg projektu Juliusza Dzierżanowskiego. Mieszkała tu znana śpiewaczka Lucyna Messal. Budynek uległ zniszczeniu podczas II wojny światowej. Odbudowano go następnie w latach 1949-51, dostosowując fasadę do charakteru sąsiednich kamienic.

- Kamienica (nr 17) dawniej stanowiła część pałacu Potockich. Wzniesiona została przez Franciszka Marię Lanciego w 1847 roku. Uległa zniszczeniu podczas II wojny światowej. Następnie odbudowano ją wg projektu Zygmunta Stępińskiego. Architektura kamienicy nawiązuje do form antycznych, średniowiecznych i renesansowych. W dolnej kondygnacji fasady zastosowano w oknach pary żeliwnych kolumienek. Jest to jeden z pierwszych przykładów zastosowania żelaza w architekturze w Polsce.

- Pałac Wesslów (nr 25) zwany jest też pałacem Ostrowskich lub Starą Pocztą. Powstał on około połowy XVIII wieku. W 1761 roku generał Franciszek Jan Zauski sprzedał go Teodorowi Wesslowi, podskarbiemu koronnemu. Następnie Wessel odsprzedał go Antoniemu Ostrowskiemu w 1764 roku. W 1780 roku późnobarokowy gmach przeszedł na użytek poczty. Pałac ponownie zmieniał właścicieli. W 1882 roku, podczas poszerzania ulicy Trembackiej, zburzono kamienicę przylegającą do pałacu. Przebudowy pałacu dokonali wówczas Aleksander Woyde i Władysław Marconi. Ścieli oni narożnik gmachu i dali mu nową elewację od Trembackiej, a także dobudowali trzecie piętro. Budowla spłonęła w 1944 roku. Odbudowano ją po wojnie pod kierunkiem Jana Bieńkowskiego. Architekt przywrócił jej wygląd z 1882 roku.

- Zespół zabudowań Uniwersytetu Warszawskiego (nr 26/28) usytuowany jest na historycznym szlaku Zamek-Belweder. Należą do niego: Centrum Informatyczne, Pałac Kazimierzowski, Polonistyka, Stołówka pracownicza, Auditorium Maximum, Dawna siedziba Komisji Rządowej Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego - obecnie Wydział Prawa, Gmach Główny dawnej Biblioteki Uniwersyteckiej, Gmach Porektorski - obecnie siedziba Instytutu Historii Sztuki oraz Orientalistyki, Gmach Szkoły Głównej, Dawna kamienica Tekli Rapackiej - obecnie siedziba Ośrodka Studiów Francuskich, Katedry Italianistyki, Katedry Iberystyki i Katedry Etnografii, Dawny Gmach Audytoryjny użytkowany przez Akademię Medyczną, Gmach Pomuzealny - obecnie siedziba Wydziału Historycznego, Kościół ss. Wizytek, niegdyś kościół akademicki, Pałac Tyszkiewiczów-Potockich, Pałac Uruskich-Czetwertyńskiech - obecnie siedziba Wydziału Geografii, Dawny Szpital św. Rocha - obecnie siedziba organizacji studenckich oraz przychodni lekarskiej.
Pałac Kazimierzowski. Na temat tego kto i kiedy wzniósł ów pałac toczą się dyskusje. Część badaczy twierdzi, że uczynił to Władysław IV w latach 1634-41, inni że Zygmunt III. Rok 1643 zgodnie uznawany jest za czas, kiedy pałac był ukończony. Spełniał on rolę willi podmiejskiej, nazywano go Villa Regia. Budowla położona jest malowniczo na skraju skarpy wiślanej. Tworzy ją zwarty korpus z czworobocznymi wieżami narożnymi, przekryta została wysokim dachem. Wspaniały widok na rzekę podziwiać można było z dwukondygnacjowej loggi usytuowanej między wieżami. Od frontu wieże nie stykały się bezpośrednio z korpusem głównym, a jedynie z parawanowymi ściankami. Nie mamy pewności, kto zakomponował pałac łączący typowe wczesnobarokowe formy włoskiej architektury z wpływami francuskimi z poprzedniego stulecia.
Podczas wojen szwedzkich pałac uległ poważnym zniszczeniom, a następnie w 1660 r. spłonął po restauracji. Podczas kolejnej restauracji rozbudowano go, anektując przestrzenie po obu stronach korpusu głównego, likwidując ścianki parawanowe łączące wieże z korpusem. W 1965 r. pałac ponownie spłonął. Odbudowano go w latach 1737-39 wg projektu Jana Joachima Jaucha i Jana Zygmunta Deybla, w duchu późnego baroku. Była to piętrowa budowla z trzema wydatnymi ryzalitami. Ryzality boczne kryte były wysokimi łamanymi dachami, natomiast środkowy wieńczyły z obu stron frontony, poza tym ryzalit od dziedzińca nakrywała pękata kopuła z blachy angielskiej, zwieńczona zegarem i rzeźbą orła. Elewacje pałacu urozmaicały lizeny i długie wnęki. W 1768 roku pałac nadano Szkole Rycerskiej w posiadanie dziedziczne. Ale już od 1765 r. trwało przekształcanie jego wnętrz wg projektu Dominika Merliniego. Kształt pałacu zewnątrz prawie nie uległ zmianom. Korpus Kadetów użytkował pałac Kazimierzowski do 1795 r., potem za okupacji pruskiej dawne koszary i budynki wynajęto na mieszkania. Po 1804 r. władze pruskie oddały teren z zabudowaniami na rzecz funduszu edukacyjnego, a następnie po wkroczeniu do Warszawy Francuzów mieścił się tu szpital wojskowy i dopiero w 1808 r. przeznaczono cały teren na potrzeby władz oświatowych.Prace przy przebudowie pałacu z udziałem Hilarego Szpilowskiego, Adama Idźkowskiego, Wacława Ritschla i Michała Kado trwały do ok. 1830 r.
Po 1820 r. przystąpiono do wprowadzenia zmian w wyglądzie zewnętrznym pałacu. Podwyższono antresolę nad pierwszym piętrem do wysokości ryzalitów, wyrównując tym samym całą budowlę od frontu, od Wisły trzecia kondygnacja pozostała niska. Fasadzie nadano charakter dojrzałego, eleganckiego klasycyzmu. Podział na ryzality został zachowany, do środkowego dodano czterokolumnowy portyk wsparty na arkadach. Parter pokrywa boniowanie, natomiast wyższe kondygnacje urozmaicono pilastrami korynckimi, które dźwigały belkowanie, z ustawioną na nim attyką. Nie wiadomo, który z architektów był generalnym projektantem przebudowy.
W 1815 i 1816 r. wzniesiono dwa skrzydła prostopadłe do korpusu pałacu wg projektu Hilarego Szpilowskiego. Dziś są to: Siedziba Instytutu Historii Sztuki i Orientalistyki oraz Wydziału Prawa. Budowle utrzymano w duchu surowego klasycyzmu. Posiadały plan wydłużonego prostokąta z obustronnymi ryzalitami skrajnymi. W 1861 r. po powołaniu Komisji Rządowej Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego, odnowiono dla niej oba skrzydła. Otrzymały wówczas swój obecny późnoklasycystyczny charakter. Ich elewacje rozczłonkowano pilastrami korynckimi. Autorem przebudowy był Antoni Sulimowski.
Gmach polonistyki. Klasycystyczny gmach wzniesiono w 1952 r. na miejscu ruin dawnego dwupiętrowy, klasycystycznego pawilonu, usytuowanego na południe od pałacu Kazimierzowskiego. Stanął on tam ok. 1820 r. Od frontu zdobił go przyścienny portyk podtrzymujący trójkątny fronton. Mieściły się tu audytoria uniwersyteckie i gabinet mineralogiczny. Nie wiadomo kto był wówczas autorem przebudowy tego pawilonu. Natomiast w 1862 r. przebudował go architekt Antoni Sulimowski w stylu renesansowym i połączył go rodzajem łącznika z nowym gmachem o tym samym charakterze stylowym, wybudowanym przy ul. Oboźnej. W obu tych budynkach mieściły się pracownia fizyczna i chemiczna oraz audytoria. Na ruinach części południowej po II wojnie światowej wzniesiono stołówkę dla pracowników.
Centrum Informatyczne to budynek bliźniaczy w stosunku do gmachu Polonistyki. Wzniesiono go w 1953 r. na miejscu ruin pawilonu usytuowanego na północ od pałacu Kazimierzowskiego, jego skromne elewacje zdobiło jedynie doryckie belkowanie. Mieściło się w nim laboratorium chemiczne Uniwersytetu oraz dwie klasy Liceum Warszawskiego. W początku lat 60-tych XIX w. przebudował go Antoni Sulimowski.
Gmach Pomuzealny i Dawny Gmach Audytoryjny(dawniej pawilon Sztuk Pięknych)dziś siedziba Wydziału Historycznego. Został wzniesiony w latach 1818-20. Całą przestrzeń gmachu na parterze, pomiędzy ryzalitami zajmowała tzw. Sala Kolumnowa, gdzie gromadzono odlewy gipsowe. W obu ryzalitach mieściły się klatki schodowe i sale do nauczania architektury, rzeźby i malarstwa. Projekt tego pawilonu oraz bliźniaczego, położonego naprzeciw, po drugiej stronie wjazdu wykonał Michał Kado. Ten drugi mieszczący aulę i audytoria, wzniesiony przed 1822 r., uległ w późniejszym czasie przebudowie. Początkowo oba budynki utrzymane były w duchu surowego klasycyzmu.
Gmach Szkoły Głównej. W latach 1840-41 architekt Antonio Corazzi wybudował dla Gimnazjum Realnego nową siedzibę na południe od gmachu Prorektorskiego. Budowla utrzymana była w duchu późnego klasycyzmu. Na początku lat 60-tych XIX w. przebudowano ją, znalazły się tu audytoria, sala obrad akademickich, czytelnia profesorska i biuro.
Gmach Biblioteki Uniwersyteckiej. Jego budowa była najważniejszą inwestycją budowlaną rosyjskiej uczelni. W latach 1891-94 wzniesiona została wg projektów architektów Stefana Szyllera i Antoniego Jasieńczyka-Jabłońskiego. Budowla utrzymana jest w duchu silnie klasycyzującego renesansu. Nowy gmach biblioteczny był bardzo nowoczesny, w magazynach wykorzystano konstrukcję "rusztową". Dekorację rzeźbiarską biblioteki wykonał rzeźbiarz Hipolit Marczewski.
Gmach Auditorium Maximum. Jego projekt opracował w 1934 r. architekt Franciszek Eychorn. Budynek charakteryzowało silne zmodernizowanie form klasycyzmu. W latach 1951-55 wzniesiono nowe Auditorium Maximum, wg projektu Wojciecha Onitscha, Mariana Sulikowskiego i Andrzeja Uniejewskiego. Nadali oni budynkowi klasycystyczny charakter.
Szpital św. Rocha(obecnie Krakowskie Przedmieście 24). Powstał w 1707 r. za sprawą proboszcza świętokrzyskiego, księdza Bartłomieja Terle. Przeznaczony był dla członków bractwa św. Rocha przy kościele św. Krzyża. Około 1749 r. zespół powiększony został wg projektu architekta Jakunba Fontany. Wtedy wzniesiono skrzydła zamykające dziedziniec oraz późnobarokową kaplicę. Od czasu XIX w. przebudowy elewacja frontowa od Krakowskiego Przedmieścia ma charakter neorenesansowy. Zespół odbudowywany był w latach 1947-49.
Tzw. Dom Tekli Rapackiej (ul. Oboźna). Jest to dwupiętrowy budynek charakteryzujący się powściągliwą architekturą. Przekrywa go wysoki ceramiczny dach. Nie wiadomo kiedy dokładnie został wzniesiony, na pewno stał już w 1852 r.
Na teren Uniwersytetu prowadzi okazała Brama projektu Stefana Szyllera, wzniesiona w 1910 r. Jest ona doskonałym przykładem eklektyzmu, architekt połączył tu motywy zaczerpnięte z repertuaru form późnegorenesansu, baroku i regencji.
Pałac Uruskich (Czetwertyńskich) (ul. Krakowskie Przedmieście 30) Pierwotnie stał w tym miejscu, wzniesiony na przełomie lat trzydziestych i czterdziestych XVIII wieku, późnobarokowy pałac przypisywany architektowi Janowi Zygmuntowi Deyblowi. Siedziba ta należała do kasztelana krakowskiego Stanisława Poniatowskiego, ojca króla. Pałac ten uwiecznił, na jednym ze swoich płócien, Bernardo Bellotto zwany Canaletto.
W 1775 roku pałac otrzymała, wychodząca za mąż za Ludwika Tyszkiewicza, córka Kazimierza Poniatowskiego - Konstancja. Następnie ich córka Anna sprzedała pałac w 1820 roku generałowi Stanisławowi Mokronowskiemu. Antonina z Mokronowskich Potocka sprzedała go Jakubowi Szymanowskiemu w 1834 roku. Ten z kolei odsprzedał pałac Sewerynowi Uruskiemu, marszałkowi szlachty guberni warszawskiej, tajnemu radcy, ochmistrzowi dworu cesarskiego i znanemu heraldykowi, w 1843 roku.
Uruski zapragnął wznieść na miejscu dotychczasowego pałacu nowy. Stary polecił zburzyć. Projekt zamówił u znanego architekta Andrzeja Gołońskiego. Prace przy budowie rozpoczęły się w 1844 roku i trwały do 1847 roku.
Piętrowy korpus główny urozmaicają skrajne, wyższe ryzality. Rozczłonkowują je korynckie pilastry. Efektowny kartusz z herbem "Sas" umieszczony na osi budynku wykonał Ludwik Kaufman. Elewacja frontowa charakteryzuje się symetrią i regularnością. Kontrastuje z nią nieregularna elewacja południowa z wieżą.
W latach 1893-1895 dobudowano, zaprojektowaną przez Józefa Hussa, nową oficynę północną, na miejscu dawnej.
Ze zniszczeń II wojny światowej pałac odbudowano w latach 1948-1951 wg projektu architekta Jana Dąbrowskiego. Obecnie jest siedzibą Instytutu Geografii Uniwersytetu Warszawskiego.

- Pałac Tyszkiewiczów (ul. Krakowskie Przedmieście 32). Ludwik Tyszkiewicz, hetman polny litewski, zawarł kontrakt na wzniesienie pałacu z architektem Stanisławem Zawadzkim w 1781 roku. Po pięciu latach wybudowano pierwsze piętro. Wtedy też fundator zawarł nową umowę, tym razem ze słynnym architektem Janem Chrystianem Kamsetzerem. Dalsze prace trwały do 1792 roku. Przy pracach dekoracyjnych współpracowali z Kamsetzerem Paolo Casasopra, Giuseppe Amadio i Jan Michał Graffa.
Atlanty wspierające balkon od strony Krakowskiego Przedmieścia wykonał rzeźbiarz królewski Andre le Brun.
Pałac należy do typu pałaców przyulicznych, stoi w linii zabudowy ulicy. Starannie zostały opracowane elewacje od ul. Krakowskie Przedmieście i od placu przed kościołem Wizytek.
Pomieszczenia reprezentacyjne znajdowały się na pierwszym piętrze. Należą do nich: sala Bilardowa, sala Gościnna, zwana Muszlową. Szczególną uwagę zwraca sala Stołowa, zajmuje ona dwie kondygnacje.
W latach 1821-1822 architekt Fryderyk Albert Lessel wzniósł oficynę od strony kościoła Wizytek, oraz bramę na dziedziniec. Następnie w latach 1841-1846 wzniesiono murowane stajnie i wozownie i oranżerię wg projektu Henryka Marconiego.
W 1823 roku pałac został sprzedany Bankowi Gospodarstwa Krajowego. W dwudziestoleciu międzywojennym oddano go do użytkowania Polskiej Akademii Literatury.

- Kamienica Cechu Krawców (nr 41) została wzniesiona przed 1733 rokiem na siedzibę cechu krawców. Przebudowano ją w połowie XIX wieku. Ze zniszczeń II wojny światowej odbudowano ją w latach 1947-49 pod kierunkiem Kazimierza Biernackiego. Kamienica posiada dekorację barokową.

- Hotel "Bristol" (nr 42/44) został wzniesiony na miejscu pałacu Tarnowskich w latach 1899-1901 wg projektu Władysława Marconiego. Z Marconim współpracował Stanisław Grochowicz. Nadali oni budowli neorenesansowy charakter. Secesyjna dekoracja wnętrz zaprojektowana przez Otto Wagnera nie zachowała się, została przekształcona przez Antoniego Jawornickiego.

- Kamienica Skalskiego (Bizichowska) (nr 45)wzniesiona została w latach 1775-80 wg projektu Efraima Szregera dla Józefa Skalskiego. Skalski był nadwornym lekarzem króla Stanisława Augusta. W kamienicy tej prowadził skład apteczny. Budynek restaurowano w 1917 roku pod kierunkiem Kazimierza Skórewicza i Kazimierza Tołłoczki. Podczas II wojny światowej klasycystyczna kamienica uległa zniszczeniu. Odbudowano ją w latach 1948-49 pod kierunkiem Mieczysława Kuzmy. Kamienica Skalskiego stanowi jeden z najlepszych przykładów warszawskiej kamienicy mieszczańskiej doby Oświecenia.

- Pałac Namiestnikowski (Koniecpolskich, Radziwiłłów) (nr 46/48). Fundatorem pałacu był hetman Stanisław Koniecpolski. Zamówił on projekt najprawdopodobniej u włoskiego architekta Constantia Tencalli. Prace budowlane ukończono przed 1655 rokiem.
W latach 1661-1685 pałac należał do rodziny książąt Lubomirskich. W 1685 roku nieruchomość nabyli Radziwiłlowie. Pałac był wówczas wczesnobarokową dwupiętrową budowlą, wzniesioną na planie wydłużonego prostokąta z obustronnymi ryzalitami skrajnymi.
W latach 1694-1705 pałac przebudował Augustyn Locci, Karol Ceroni oraz Andrzej Jeziornicki. W kolejnych pracach w latach 1720-1722 brał udział Karol Bay. W latach 1755-1762 przeprowadzono gruntowną przebudowę pałacu wg projektu Jana Zygmunta Deybla. Dodano wówczas skrzydła boczne i przekształcono korpus główny w stylu późnego baroku. Na przełomie XVIII i XIX wieku na pierwszym piętrze pałacu mieścił się teatr.
Od 1818 roku pałac stał się siedzibą namiestnika. Wtedy też gruntownie przebudowano pałac w stylu klasycystycznym wg projektu słynnego architekta Chrystiana Piotra Aignera. Architekt przedłużył skrzydła boczne do linii zabudowy Krakowskiego Przedmieścia. Elewacji frontowej nadał Aigner cechy eleganckiego, akademickiego klasycyzmu, ogrodowej natomiast renesansu. Z Aignerem współpracowali liczni artyści, między innymi rzeźbiarz Camillo Landini, autor czterech kamiennych lwów strzegących dziedzińca od Krakowskiego Przedmieścia. O ile szata zewnętrzna pałacu przetrwała do dziś, to nie zachowały się wnętrza. Uległy one zniszczeniu podczas wielkiego pożaru w 1852 roku. Odbudowę wnętrz prowadził Alfons Kropiwnicki. Także wiele pomieszczeń zostało zniszczonych przez władze rosyjskie w drugiej połowie XIX wieku i w pierwszej dekadzie wieku XX. Wnętrzom przywrócono ich dawny charakter dopiero w latach 1918-1921, kiedy pracami kierował Marian Lalewicz. Wówczas pałac przeznaczono na siedzibę Prezydium Rady Ministrów Polski Odrodzonej.
W 1924 roku przyłączono do pałacu sąsiadującą ze skrzydłem północnym neorenesansową kamienicę (Krakowskie Przedmieście 50), przebudowaną w końcu lat siedemdziesiątych przez Józefa Dietricha.
Po II wojnie światowej w latach 1947-1952 przeprowadzono gruntowna restaurację pałacu, pod kierunkiem Teodora Bursche, Antoniego Jawornickiego i Borysa Zinserlinga.

- Na dziedzińcu Pałacu Namiestnikowskiego stoi konny pomnik ks. Józefa Poniatowskiego. Rzeźbę tę zamówiono u Bertela Thorvaldsena w 1815 roku. W 1923 roku ustawiono go na Placu Saskim. Został zniszczony w 1944 roku. Po wojnie ufundowali go dla Warszawy mieszkańcy Kopenhagi. W 1952 roku ustawiono go przed Pomarańczarnią w Łazienkach. Przed Pałacem Namiestnikowskim, w pierwotnie przewidzianym miejscu, stanął monument dopiero w 1965 roku. Postać księcia została przedstawiona alegorycznie, wzorem dla pomnika był kapitoliński posąg Marka Aureliusza.

- Kamienica nr 50 wzniesiona została w 1781 roku wg projektu Efraima Szregera jako oficyna klasztoru karmelitów. Budynek przebudowano gruntownie w latach 1875-80 wg projektu Józefa Dietricha. Wnętrza neorenesansowej budowli gruntownie przebudowano po połączeniu jej z pałacem Prezydenckim.

- Zespół klasztorny pokarmelicki i Kościół Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny i św. Józefa Oblubieńca, seminaryjny, dawniej Karmelitów Bosych (nr 52/54). Karmelitów sprowadził do Warszawy z Krakowa Władysław IV w 1637 roku. Budowę murowanego kościoła rozpoczęto w 1661 roku z funduszy Jana Kazimierza i prymasa Michała Radziejowskiego. W latach późniejszych, we wnętrzu kościoła umieszczono trzy ołtarze projektu Karola Baja(?). W latach 1761-83 wzniesiono fasadę projektu Efraima Schroegera. W połowie XVIII wieku kościół wzbogacił się o grupę rzeźb ołtarzowych z warsztatu Jana Jerzego Plerscha. W 1862 roku dobudowano, zaprojektowaną przez Henryka Marconiego, kaplicę Grobu Pana Jezusa i umieszczono w niej figurę Jezusa dłuta Oskara Sosnowskiego. Po powstaniu styczniowym klasztor karmelitów uległ kasacie i opiekę nad kościołem przejęło duchowieństwo diecezjalne. Od tego czasu kościół jest kościołem seminaryjnym. W Powstaniu Warszawskim budynek kościoła został tylko nieznacznie uszkodzony. Jest to bazylika z zamkniętym prostokątnie prezbiterium. Barokowa fasada, ale już z cechami klasycystycznymi, wykazuje wpływy francuskie.

- Kamienica nr 53 została wzniesiona w połowie XVIII wieku. Uległa zniszczeniu w czasie II wojny światowej. Odbudowana została 1948-50 pod kierunkiem Jana Bieńkowskiego. Nawiązuje ona do form neorenesansowych.

- Dziekanka (Zajazd) (nr 56). Budynek został wzniesiony w latach 1770-84 dla kapituły warszawskiej. W XIX wieku i początku XX mieścił się tu zajazd z restauracją. Budynek spłonął podczas II wojny światowej. Odbudowano go pod kierunkiem Mieczysława Kuzmy i Zygmunta Stępińskiego. Jest to klasycystyczny, czterokondygnacjowy budynek z wnęką przechodzącą przez trzy kondygnacje w części środkowej. Obecnie znajduje się tu Dom Akademicki.

- Pomnik Adama Mickiewicza stoi na skwerze przy Krakowskim Przedmieściu. autorem rzeźby jest Cyprian Godebski, granitowy postument zaprojektował zaś Józef Pius Dziekoński. Monument odsłonięto 24 XII 1898 roku w setną rocznicę urodzin i imienin poety.

- Zespół kamienic mieszczańskich (nr 57-71). Zostały one wzniesione w końcu XVII i w ciągu XVIII wieku. Przebudowywano je wielokrotnie. Ze zniszczeń wojennych odbudowano je w latach 1949-51 pod kierunkiem Teodora Burszego. Nawiązują one do form klasycystycznych.

- Zespół zabudowań Warszawskiego Towarzystwa Dobroczynności. Gmach "Res Sacra Miser" i kaplica Niepokalanego Poczęcia NMP (dawna kaplica pałacu Kazanowskich) (nr 62). Przebudowę budynku w 1819 roku przeprowadzono wg projektu Antoniego Corazziego. Po II wojnie światowej klasycystyczny gmach odbudowano w 1949 roku. Zachowano wczesnobarokowe krużganki i portale w dziedzińcu. Obecnie znajduje się tu siedziba Zrzeszenia Katolików "Caritas".
Kamienica Warszawskiego Towarzystwa Dobroczynności została wzniesiona w latach1840-41 wg projektu Jana Jakuba Gaya. Neorenesansowy gmach nawiązuje do form architektury florenckiej XV wieku. Główna elewacja budynku znajduje się od ul. Bednarskiej.
Kościół Niepokalanego Poczęcia Najświętszej Marii Panny (Res Sacra Miser) (nr 64) został zbudowany w latach 1696-99 dla Sióstr Karmelitanek Bosych, które w przyległym budynku miały ongiś swój klasztor. W roku 1819 Karmelitanki przeniosły się do Krakowa, a ich klasztor przekazano Warszawskiemu Towarzystwu Dobroczynności, które do końca swego istnienia w 1950 roku miało tu swoją główną siedzibę. Kościół wtedy odnowiono i przebudowano fasadę całego budynku według projektu Antoniego Corazziego. Od 1818 roku kościołem opiekują się Siostry Szarytki. W czasie Powstania Warszawskiego budynek był poważnie uszkodzony i wkrótce po wojnie odtworzony. Jest to budowla jednonawowa. We wnętrzu znajduje się epitafium z XVIII wieku. Gmach Resursy Obywatelskiej został wzniesiony w latach 1860-61 wg projektu Edwarda Cichockiego, ze zmianami wprowadzonymi przez Piotra Leona Karasińskiego. Po wojnie odbudowano go pod kierunkiem M. Ptic-Borkowskiego. Neorenesansowy gmach jest obecnie siedzibą Towarzystwa Współpracy z Polonią Zagraniczną "Polonia".

- Dzwonnica I Odwach Bernardyński (nr 66). W 1820 roku namiestnik Zajączek nakazał przebudowę dzwonnicy i budynku klasztornego. Prace trwały do 1821 roku. Wzdłuż budynku klasztornego od Krakowskiego Przedmieścia wybudowano pomieszczenie dla głównego odwachu. Fasadę kościoła połączono z odrestaurowaną dzwonnicą za pomocą trójarkadowego muru. O dzwonnicy mówiono, że została wzniesiona w stylu cinquecenta. Aigner urozmaicił budowlę poziomymi podziałami, w dwóch kondygnacjach ścian umieścił ślepe trójdzielne arkady wsparte na kolumnach toskańskich bez baz w II kondygnacji i jońskich w III. W przypadku odwachu architekt odwołał się do rzymskiej koncepcji fasady wielopiętrowej z wielkimi arkadami w każdej kondygnacji. Elewacja ta ustawiona została w jednej linii z fasadą kościoła.

- Zespól klasztorny pobernardyński i kościół św. Anny (nr 68). Księżna Anna Mazowiecka, dla sprowadzonych z Krakowa OO. Bernardynów, ufundowała w 1513 roku drewniany klasztor i murowany, niewielki kościół. Obecną postać budowla zaczęła zyskiwać po odbudowie po wojnach szwedzkich. Kościół, przy zachowaniu gotyckich murów, przybierał powoli szatę barokową. Filary oddzielające dwie nawy tak dalece rozbudowano od strony północnej, że wnętrze stało się jednonawowe. W 1786 roku zbudowano nowa, monumentalna fasadę według projektu Piotra Aignera. W 1837 roku dobudowano Kaplicę Matki Boskiej Loretańskiej projektu Henryka Marconiego. W czasie Powstania Warszawskiego kościół był stosunkowo niewiele zniszczony. Klasycystyczna fasada kościoła, monumentalnie rozbudowana, nawiązuje do fasady kościoła św. Jerzego w Wenecji. Wnętrze zachowało barokowy i rokokowy wystrój, z bogato rozbudowanymi ołtarzami, szeregiem rzeźb, ciekawą polichromią. W ołtarzach nawy głównej i kaplic znajdują się obrazy z XVII i XVIII wieku. Od 1928 roku kościół pełni rolę kościoła akademickiego.

- Kamienica Roesslera i Hurtiga (nr 79) wzniesiona została wg projektu Szymona Bogumiła Zuga w 1784 roku dla współwłaścicieli firmy handlowej. Na parterze mieściły się kantory handlowe, a na piętrach mieszkania czynszowe i apartamenty właścicieli. W latach 1886-88 rozbudowano ją przez dodanie skrzydła i opracowanie elewacji powstałej po przebiciu ul. Miodowej. Klasycystyczną kamienicę odbudowano po II wojnie światowej w 1945 roku.

- Późnobarokowa kamienica (nr 81) została wzniesiona około 1750 roku. Uległa zniszczeniu podczas II wojny światowej. Odbudowano ją po 1945 roku.

- Kamienica (nr 83) została wzniesiona w pierwszej połowie XVIII wieku, przebudowywano ją w końcu XVIII i XIX/XX wieku. Po II wojnie światowej odbudowano ją po 1946 roku w duchu późnego baroku.

Kamienica (nr 85) wzniesiona w pierwszej połowie XVIII wieku posiadała dekorację z końca XVIII wieku. Po wojnie odbudowano ją po 1945 roku w duchu klasycyzmu.

- Kamienica Prażmowskich (Dobrycza) (nr 87) została pierwotnie wzniesiona w latach 1660-67 dla lekarza królewskiego Pastoriusa. Następnie była własnością Mikołaja Prażmowskiego. W 1754 roku gruntownie przebudowano ją dla rodziny Leszczyńskich. W końcu XVIII wieku otrzymała nową dekorację fasady od ul. Senatorskiej. Od 1804 roku była własnością kupca Dobrycza. W XIX dołączono do niej dwie osie sąsiedniego budynku.. Po wojnie odbudowano ją w 1949 roku wg wyglądu z końca XVIII wieku. Elewacja od strony Krakowskiego Przedmieścia jest późnobarokowa, a od ul. Senatorskiej klasycystyczna. Obecnie znajduje się w niej siedziba Związku Literatów Polskich.

- Kamienica Johna (nr 89) wzniesiona została około połowy XVIII wieku na miejscu poprzedniej. Przebudowano ją gruntownie w 1868 roku. Od 1909 roku była własnością Aleksandra Johna. W 1919 roku restaurował ją Konrad Kłos, wtedy też przywrócono jej wygląd z XVIII wieku, zachowując trzecie piętro. Po II wojnie światowej w 1949 roku odbudowano ją w formach późnobarokowych pod kierunkiem Kazimierza Thora i Włodzimierza Wapińskiego, posiłkując się obrazem Bernarda Bellotta zwanego Canaletto.



ULICA NOWY ŚWIAT biegnie od pl. Trzech Krzyży do ulicy Krakowskie Przedmieście. Stanowi odcinek dawnego traktu wiodącego od Starej Warszawy do Ujazdowa i dalej do Czerska. Od XVI wieku stała się główną arterią jurydyk. Od najstarszej z nich Nowoświeckiej pochodzi dzisiejsza nazwa ulicy. W XVII i XVIII wieku zabudowa Nowego Światu była głównie drewniana. Obecny wygląd nadała ulicy zabudowa z czasów Królestwa Polskiego.

- Klasycystyczna kamienica Strońskiego (nr 1) została wzniesiona około 1780 roku. Spłonęła w czasie II wojny światowej. Odbudowana została około 1950 roku.

- Wczesnomodernistyczna kamienica (nr 2) wzniesiona została około 1910 roku wg projektu Juliusza Nagórskiego.

- Dom mieszkalny (nr 3) wzniesiony w 1932 roku przez Jerzego Gelbarda i Romana Sigalina stanowi przykład skrajnego funkcjonalizmu.

- Dawny Dom Partii (nr 6) został wzniesiony w latach 1948-51 wg projektu Wacława Kłyszewskiego, Jerzego Mokrzyńskiego i Eugeniusza Wierzbickiego.

- Pałac Branickich (nr 18/20). W końcu XVIII w. znajdował się tu pałac rodziny Badenich, który w 1819 r. należał do Konstancji Bilickiej i składał się z murowanego korpusu głównego, położonego w głębi posesji i dwóch murowanych oficyn od frontu. Do pałacu należały też: stajnia, drewniana wozownia i jeszcze jedna oficyna murowana w głębi. W 1852 r. siedziba należała do Wincentyny Lewińskiej, a następnie do rodziny Branickich. Oni też zlecili Henrykowi Marconiemu gruntowną przebudowę pałacu w stylu neorenesansowym. Do dziś pałacyk zachował tę formę. Dwupiętrowy korpus główny ma kształt odwróconej litery L. Fasada zwrócona jest ku ul. Nowy Świat. Przed fasadą znajdują się dwa jednopiętrowe pawilony przebudowane z dawnych oficyn. Jeden z nich połączony jest z jednopiętrową kamienicą, w drugim od ul. Smolnej od 1851 r. mieści się apteka. Apteka ta z zachowanym wyposażeniem i dekoracją gotycką, jest jedną z najpiękniejszych w Polsce. Od 1899 r. pałac należał do hrabiego Ksawerego Branickiego, który wzdłuż ul. Smolnej wybudował kilka wielkich kamienic czynszowych. W dwudziestoleciu międzywojennym pałac był siedzibą ambasady angielskiej. Po zniszczeniach wojennych pałac odbudowano z przeznaczeniem na biura Urzędu Stanu Cywilnego.

- Pałac Kossakowskich (nr 19). W 1780 roku posesję nabyli Izaak i Marianna Ollierowie od księcia Augusta Sułkowskiego. Małżonkowie wznieśli tu jednopiętrowy, jedenastoosiowy gmach w linii zabudowy ulicy. Elewacja frontowa miała ryzality skrajne podwyższone o belwederki i ryzalit środkowy zwieńczony trójkątnym frontonem. Autor pałacu, uznawanego za jedną z najpiękniejszych siedzib burżuazyjnych w Warszawie, nie jest nam znany.
W 1848 roku pałac zakupił bogaty ziemianin Władysław Pusłowski. Przebudowanie pałacu polecił on znanemu architektowi Henrykowi Marconiemu. Architekt dodał jedno piętro, wstawiając je niejako miedzy dwa belwederki, które z kolei także podwyższył. Elewację ukształtował w duchu dojrzałego renesansu włoskiego. Ryzalit środkowy, sięgający pierwszego piętra, ozdobiono w 1851 roku posągami muz, dłuta Pawła Malińskiego. Do skrzydła głównego pałacu, od strony dziedzińca, przylegały trzy oficyny.
W 1853 roku pałac przeszedł w ręce hrabiny Aleksandry z Lavalów Kossakowskiej, małżonki Stanisława Szczęsnego. W 1858 roku Kossakowscy przebudowali apartamenty. Autorem projektów był Franciszek Maria Lanci.
Od 1905 roku pałac stał się kamienica czynszową. Na jego dziedzińcu wybudowano w latach 1911-12 budynek mieszczący ogromne lodowisko, zaprojektowane przez Stefana Szyllera. W budynku tym mieścił się następnie tor do jazdy na wrotkach oraz kino. W 1930 roku spadkobiercy Stanisława Kazimierza Kossakowskiego sprzedali pałac Warszawskiemu Towarzystwu Ubezpieczeń.
W czasie II wojny światowej pałac uległ zniszczeniu. Odbudowano go wg projektu Mieczysława Kuzmy.

- Kamienica (nr 25)została wzniesiona w latach 1829-30 wg projektu Józefa Lessla. Klasycystyczna budowla spłonęła podczas II wojny światowej. Odbudowano ją po 1945 roku, wprowadzając zmiany w parterze.

- Neorenesansowa kamienica (nr 27)została wzniesiona w latach 1860-70 wg projektu Juliana Ankiewicza. Po II wojnie światowej odbudowano ją w 1950 roku pod kierunkiem Kazimierza Thora i Włodzimierza Wapińskiego.

- Klasycystyczna kamienica (nr 29) została wzniesiona około połowy XIX wieku. Uległa zniszczeniu podczas II wojny światowej. W 1950 roku odbudowano ją, dodając jedno piętro, pod kierunkiem Jana Bieńkowskiego.

- Neorenesansowa kamienica (nr 33) została wzniesiona po połowie XIX wieku. Po II wojnie światowej została odbudowana przez Tadeusza Żurowskiego.

- Klasycystyczna kamienica (nr 34) została wzniesiona w pierwszej połowie XIX wieku. Uległa zniszczeniu podczas II wojny światowej. Odbudowano ją w 1950 roku pod kierunkiem Zbigniewa Krasnodębskiego i Tadeusza Sułkowskiego

- Klasycystyczna kamienica Hołowczyca (nr 35) została wzniesiona w 1820 roku wg projektu Antoniego Corazziego dla arcybiskupa Szczepana Hołowczyca. Podczas II wojny światowej uległa zniszczeniu. Odbudowano ją w 1949 roku pod kierunkiem Piotra Biegańskiego. Budynek posiada trzy kondygnacje. Fasadę wyróżnia sześciokolumnowy dorycki portyk.

- Klasycystyczne kamienice (nr 37/39) zostały wzniesione przez Józefa Borettiego syna. Przebudowano je w początku XX wieku. Zostały zniszczone podczas wojny. Odbudowano je w 1950 roku pod kierunkiem Mieczysława Kuzmy i Zygmunta Stępińskiego wg wyglądu z połowy XIX wieku.

- Klasycystyczna kamienica (nr 40) wzniesiona została w 1827 roku wg projektu Józefa Lessla. Uległa zniszczeniu podczas II wojny światowej. Odbudowano ją w 1949 roku pod kierunkiem Teodora Burszego.

- Klasycystyczna kamienica (nr 41) jest wynikiem przebudowy wcześniejszego budynku przez Adolfa Schimmelpfenninga. Po wojnie została odbudowana w 1950 roku.

- Zespół klasycystycznych kamienic mieszczańskich (nr 42-48). Budynki zostały wzniesione w drugiej połowie XIX wieku. Po wojnie zostały odbudowane w 1950 roku.
Klasycystyczna kamienica (nr 43) jest wynikiem przebudowy po połowie XIX wieku wcześniejszego budynku. Po wojnie została odbudowana w 1950 roku pod kierunkiem Kazimierza Thora.
Klasycystyczna kamienica Bentkowskiego (nr 49 ) została wzniesiona w latach 1819-22 wg projektu Hilarego Szpilowskiego dla profesora Uniwersytetu Warszawskiego Feliksa Bentkowskiego. Została zniekształcona w XIX i w początku XX wieku. Uległa zniszczeniu podczas II wojny światowej. W 1949 roku odbudowano ją wg projektu Zygmunta Stępińskiego i Mieczysława Kuzmy. Jest to trzykondygnacjowa budowla na planie prostokąta. Środkową część fasady zdobią cztery doryckie półkolumny.

- Pałac Jabłonowskich (nr 51) został wzniesiony około połowy XVIII wieku dla rodziny Jabłonowskich. Następnie był własnością rodziny Sanguszków. Przebudowano go w XIX wieku. Podczas II wojny światowej uległ zniszczeniu. Późnobarokową budowlę zrekonstruowano w 1950 roku pod kierunkiem Zygmunta Stępińskiego.

- Klasycystyczna kamienica Mikulskiego (nr 53) wzniesiona została w latach 1820-30 dla mieszczanina Mikulskiego. Po wojnie została odbudowana w 1950 roku pod kierunkiem J. Bajla.

- Neorenesansowa kamienica (nr 55) została wzniesiona około 1860 roku wg projektu Stanisława Gołębiowskiego. Po wojnie została odbudowana w 1950 roku.

- Neorenesansowa kamienica (Stara poczthalteria) (nr 57) została wzniesiona w 1829 roku. Około 1850 roku rozbudowano ją i przebudowano. Po wojnie odbudowano ją w 1950 roku.

- Klasycystyczna kamienica (nr 58) została wzniesiona w pierwszej połowie XIX wieku. Odbudowano ją w 1950 roku.

- Klasycystyczna kamienica (nr 59)została wzniesiona w końcu XVIII wieku. Po wojnie została odbudowana w 1950 roku pod kierunkiem Mieczysława Kuzmy i Zygmunta Stępińskiego. Posiada bogaty wystrój rzeźbiarski.

- Klasycystyczna kamienica Zrazowskiego (nr 64) została wzniesiona w latach 1820-30 dla mieszczanina Mateusza Zrazowskiego. Uległa zniszczeniu podczas II wojny światowej. Odbudowano ją w 1950 roku pod kierunkiem Mieczysława Kuzmy i Zygmunta Stępińskiego.

- Klasycystyczna kamienica (nr 66) została wzniesiona w pierwszej połowie XIX wieku. Odbudowano ją w 1950 roku.

- Neorenesansowy pałac Zamoyskiego (nr 67/69) został wzniesiony w latach 1843-46 wg projektu Henryka Marconiego przez Adolfa Wolińskiego dla Andrzeja Zamoyskiego. Po wojnie w latach 1948-50 odbudowano go ze zmianami wg projektu Mieczysława Kuzmy. Obecnie należy do Uniwersytetu Warszawskiego.

- Pałac Staszica (nr 72) od początku przeznaczony był na siedzibę Towarzystwa Królewskiego Przyjaciół Nauk. Pałac zosta wzniesiony w latach 1820-1823 na miejscu rozebranego późnobarokowego kościoła dominikanów obserwantów. Autorem projektu był Antonio Corazzi. Nadał on budowli charakter dojrzałego klasycyzmu.
Towarzystwo Przyjaciół Nauk zostało rozwiązane przez cara Mikołaja I w 1832 roku, a pałac przeznaczono na siedzibę Dyrekcji Loterii. Następnie w 1862 roku ulokowano tu gimnazjum męskie. W 1893 roku pałac gruntownie przebudował rosyjski architekt Pokrowskij. Gmach otrzymał przeładowaną detalami szatę w stylu bizantyjskim i ruskim. W środkowej partii budynku umieszczono cerkiew prawosławną, dla uczczenia carów Szujskich. Szujscy zostali pochowani w tzw. kaplicy moskiewskiej, która stała na miejscu późniejszego pałacu Staszica.
W latach 1924-1926 przywrócono pałacowi, pod kierunkiem Mariana Lalewicza, klasycystyczny charakter. Lalewicz jednak nie odtworzył dokładnie architektury corazziańskiej. Nie przywrócił on pałacowi skrajnych ryzalitów, a kopuła uzyskała inny kształt.
W dwudziestoleciu międzywojennym budowla była siedzibą Towarzystwa Naukowego Warszawskiego.
Ze zniszczeń II wojny światowej pałac odbudowano w latach 1946-1950 pod kierunkiem Piotra Biegańskiego. Architekt ten zaprojektował również nowe skrzydła otaczające dziedziniec wewnętrzny. Dziś pałac jest siedzibą Polskiej Akademii Nauk.



PLAC TRZECH KRZYŻY znajduje się pomiędzy wylotami ulic: Nowego Światu Książęcej, Wiejskiej, Alej Ujazdowskich, Mokotowskiej, Hożej, Żurawiej i Brackiej. W latach 1724-31 August II przeprowadził Drogę Kalwaryjską, z tego okresu pochodzą dwie kolumny z pozłacanymi krzyżami na cokołach. Na lata 1770-87 przypada regulacja placu. W 1817 roku rozszerzono plac, zwany wówczas placem Aleksandra. Zabudowa placu przekształcała się wielokrotnie w ciągu XIX i XX wieku.

- Kościół św. Aleksandra powstał w latach 1818-1825. Miał być swoistym hołdem złożonym carowi Aleksandrowi I, którego niektórzy uważali za odnowiciela Polski. Jej autorem jest Chrystian Piotr Aigner. Kiedy świątynia stała się zbyt mała, jak na potrzeby wielkiej parafii w latach 1886-1894 znacznie ją powiększono wg projektu Józefa Piusa Dziekońskiego. Kościół uzyskał wówczas formy neorenesansowe. Po zniszczeniach II wojny światowej odbudowano go z zachowaniem architektury aignerowskiej, chociaż frontony portyków zostały obniżone. Architekt nadał kościołowi formę rotundy z sześciokolumnowymi portykami korynckimi od południa i północy. Wejście znajduje się od południa. Budowla została przekryta spłaszczoną kopułą. Wnętrzu nadano charakter miniatury rzymskiego Panteonu. Charakterystyczna dla twórczości Aignera oszczędność i surowość form doszła w tym dziele do szczytu.

- Instytut Głuchoniemych i Ociemniałych (nr 2/4/6) został założony w 1817 roku przez ks. Jakuba Falkowskiego pierwotnie dla głuchoniemych.
Neorenesansowy budynek główny został dobudowany w latach 1827-30 do już istniejących oficyn. W latach 1845-46 przebudowano go wg projektu Stanisława Pszczółkowskiego. W czasie II wojny światowej uległ zniszczeniu. Odbudowano go w latach 1945-49.
Domek Holenderski jest prawdopodobnie przebudowany z wcześniejszej willi należącej do Dominika Merliniego. Przebudowy tej dokonał około połowy XIX wieku Franciszek Maria Lanci. Jest to neorenesansowy budynek o nieregularnym planie i bryle.

- Gmach Komisji Planowania przy Radzie Ministrów (nr 3/5) został wzniesiony w 1948 roku wg projektu Stanisława Bieńkowskiego i Stanisława Rychłowskiego.

- Kamienica "Pod Gryfami" (nr 18)została wzniesiona w latach 1884-86 wg projektu Józefa Hussa dla rodziny Fuchsów. Następnie była własnością Classena. Budowla nawiązuje do form renesansowych, barokowych i klasycystycznych.



ALEJE UJAZDOWSKIE biegną od ulicy Belwederskiej do placu Trzech Krzyży. Stanowiły część Drogi Kalwaryjskiej przeprowadzonej w latach 1724-31 wg projektu Joachima Daniela Jaucha na gruntach Ujazdowa. Obecna nazwa używana jest od około 1784 roku. Zabudowania powstały głównie w ciągu drugiej połowy XIX wieku.

- Zespół Gmachów Rady Państwa (nr 1/3/5). Budynki były wznoszone od 1900 roku wg projektu Wiktora Junoszy-Piotrowskiego przez Juliana Gaya na pomieszczenia korpusu kadetów im. Suworowa. Po 1920 roku mieściła się tu szkoła podchorążych piechoty i Generalny Inspektorat Sił Zbrojnych. W skrzydle od ulicy Bagatela umieszczono bibliotekę wojskową i zbiory rapperswilskie. Gmach biblioteki spłonął w 1939 roku. Główny gmach dla Rady Państwa i Urzędu Rady Ministrów oraz skrzydło od ulicy Bagatela przebudowano w latach 1946-49 wg projektu Odyńca-Dobrowolskiego. Dekorację wnętrz gmachu wykonali: Henryk Grunwald, Stanisław Sikora i Bohdan Urbanowicz.

- Obserwatorium Astronomiczne (nr 4) zostało wzniesione dla Uniwersytetu Warszawskiego w latach 1920-24 wg projektu Michała Kado i Hilarego Szpilowskiego z udziałem Chrystiana Piotra Aignera. Do gmachu włączono pawilon oranżerii z drugiej połowy XVIII wieku. Klasycystyczna budowla uległa zniszczeniu podczas II wojny światowej i została częściowo zrekonstruowana w latach 1948-49 pod kierunkiem Jana Dąbrowskiego.

- Zamek Ujazdowski. Autorem projektu Zamku Ujazdowskiego jest Matteo Castello. Kamień węgielny położono w 1624 r. Siedziba ta miała mieć charakter willi podmiejskiej, letniej rezydencji. Budowlę wzniesiono wokół kwadratowego dziedzińca. Posiada dwie kondygnacje, wysokie dachy, ryzalit środkowy od strony wschodniej. Naroży strzegą dwie wieże. Zamek spłonął w czasie powstania i został rozebrany w 1954 roku, choć jego stan tego nie wymagał. Od 1973 roku trwały prace przy jego odbudowie.

- Pałac Lesserów (nr 6 A) wzniósł Franciszek Maria Lanci dla Aleksandra Rembielińskiego. W 1865 roku niewykończona jeszcze neorenesansowa siedziba przeszła w ręce Jana Kurtza i Stanisława Ratyńskiego. Potem należała jedynie do Kurtza. W rok później pałac został wykończony. Korpus główny gmachu jest cofnięty w stosunku do ulicy, ujmują go dwa skrzydła. Elewację frontową urozmaica sześciokolumnowy portyk, nad którym znajduje się taras. Architekt podkreślił wyraźnie linie horyzontalne budowli, co jest charakterystyczne dla architektury neorenesansowej. Właściciel pałacu wynajmował dwa apartamenty, sam zamieszkując jeden. Rezydencja zmieniała jeszcze kilkakrotnie właścicieli. Budowla spłonęła w 1939 roku. Została odbudowana według projektu Eugeniusza Wierzbickiego, Jerzego Mokrzyńskiego i Wacława Kłyszewskiego

- Pałacyk Marconich "Pod Karczochem" (nr 12,14)

- Pałac Sobańskich (nr 13)

- Pałacyk Elizy Wielopolskiej (nr 15)został wzniesiony w latach 1875-1876. Autorem jego projektu był Józef Huss.

- Wczesnomodernistyczna kamienica (nr 17) z elementami secesji została wzniesiona w 1904 roku wg projektu Stanisława Grochowicza dla kupca Szelechowa.

- Wczesnomodrenistyczna kamienica (nr 19) została wzniesiona po 1910 roku wg projektu Stanisława Grochowicza dla H. Kołobrzega-Kolberga. Dekorację rzeźbiarską wykonał Józef Gardecki.

- Neogotycka kamienica (nr 22) została wzniesiona w latach 1890-1900 wg projektu Józefa Piusa Dziekońskiego. Jej fasadę wykonano z cegły ceramicznej.

- Wczesnomodernistyczna kamienica (nr 24 ) została wzniesiona w latach 1904-07 wg projektu Władysława Marconiego dla malarza Antoniego Strzałeckiego.

- Pałacyk Śleszyńskich (nr 25) wzniesiono w 1826 roku według projektu Antoniego Corazziego. Była to niewielka piętrowa budowla z wgłębnym portykiem zwieńczonym trójkątnym frontonem. W rękach Śleszyńskich pałac pozostał do 1852 roku, potem zmieniał właścicieli. Budowla uległa zniszczeniu podczas II wojny światowej. Odbudową pałacu kierowali w latach 1947-1948 Helena i Szymon Syrkusowie.

- Pałacyk Raua (nr 27). Posesję z już stojącym na niej domem kupił w 1865 roku przemysłowiec Wilhelm Ellis Rau, współzałożyciel znanej firmy metalurgicznej "Lilpop, Rau i Loewenstein". Zatrudnił on architekta Leandra Marconiego, któremu polecił przeprowadzenie przebudowy domu. Architekt nadał budowli cechy renesansu włoskiego. Roboty budowlane zostały ukończone w 1868 roku. Powstała symetryczna i regularna budowla z ryzalitami skrajnymi w fasadzie. Ryzality ożywiają małe półkoliste portyki. Na parterze mieściły się pomieszczenia reprezentacyjne, na piętrze mieszkalne. Dekorację siedziby opracowali znani artyści. Leonard Marconi wykonał dwa posągi przedstawiające architekturę i rzeźbę, Andrzej Pruszyński dwa posagi wyobrażające malarstwo i mechanikę. Rzeźby te ustawiono na narożach ryzalitów elewacji frontowej,. Ponadto artyści ci wykonali serię popiersi antycznych, którymi ozdobiono elewacje pałacyku. W ogrodzie stanęła fontanna i dwie grupy rzeźbiarskie autorstwa Ludwika Kucharzewskiego. Luksusowo wykończona rezydencja niezwykle się podobała, na jej wzór wzniósł, w 1884 roku, pałac Czapskich w Krakowie, Antoni Siedek.
Od 1906 roku pałac należał do hrabiny Marii z Sapiehów Branickiej, a po jej śmierci do córki, księżnej Marii z Branickich Radziwiłłowej.
W 1906 roku dodano do pałacu, od strony ogrodu dwa krótkie skrzydła, a od północy łącznik z sąsiednim pałacykiem, należącym niegdyś do Lilpopów, a wówczas do Marii z Branickich i Jerzego Radziwiłłów. W latach trzydziestych nowa właścicielka rezydencji księżna Izabella z Radziwiłłów Radziwiłłowa wynajmowała ją Ministerstwu Spraw Zagranicznych.
Pałac uległ zniszczeniu podczas II wojny światowej. Po wojnie odbudowano go i przeznaczono na ambasadę Szwajcarii wg projektu szwajcarskiego architekta Hansa Schmidta. Na parterze powstały biura. Na pierwszym piętrze znalazły się pomieszczenia reprezentacyjne. Elewacja ogrodowa została zniekształcona. Nie odtworzono także rzeźb na elewacjach.

- Ambasada USA (nr 31)

- Pałacyk Dziewulskiego (nr 33). Posesję w 1909 roku zakupił Stefan Dziewulski, znany prawnik i ekonomista oraz jego żona Antonina Maria z Natansonów. Na miejscu poprzedniej budowli wzniesiono w 1910 roku pałacyk wg projektu Władysława Marconiego. Siedziba charakteryzuje się nieregularną i malowniczą bryłą, opracowaną w duchu późnego renesansu. Była to ostatnia siedziba luksusowa wzniesiono w Alejach Ujazdowskich. W 1946 roku spadkobiercy Dziewulskiego sprzedali pałacyk przedstawicielstwu dyplomatycznemu Bułgarii.

- Pałacyk Karnickiego (nr 41). W 1877 roku rozpoczęła się budowa pałacu w Alejach Ujazdowskich. Tajny radca, sekretarz stanu, senator Cesarstwa Rosyjskiego Jan Karnicki zamówił projekt siedziby u znanego architekta Józefa Hussa. Pałac stoi w linii zabudowy ulicy. Elewacja dwupiętrowego budynku opracowana została w duchu dojrzałego renesansu. Uwagę zwracają loggie na pierwszym i drugim piętrze.
Autor projektu, Józef Huss, studiował w latach 1864-1866 w berlińskiej Bauakademie, stąd też obecne są tu związki z architekturą berlińską tego czasu. W 1928 roku, w celach dochodowych, równolegle do pałacu wzniesiono oficynę mieszczącą mieszkania. W części pomieszczeń zachowały się jeszcze sztukaterie.

- Dom Firmy Ericsson (nr 47)został wzniesiony w 1925 roku wg projektu Mariana Lalewicza. Jest to modernistyczny gmach, nawiązujący do form klasycystycznych.

- Klasycystyczna kamienica (nr 49)została wzniesiona w 1833 roku wg projektu Antoniego Corazziego dla J. Kulikiewicza. W początku XX wieku była restaurowana pod kierunkiem Stefana Szyllera. Jest to trzykondygnacjowa budowla z ryzalitem zwieńczonym frontonem.

- Eklektyczna kamienica (nr 51) została wzniesiona przed 1889 rokiem wg projektu Aleksandra Woydego dla rodziny Karszo-Siedlewskich.



info@zabytki.waw.pl
tel. (22) 619 86 87, fax (22) 618 40 23